Hipoteka przymusowa

Czy wierzyciel, który dysponuje prawomocnym wyrokiem uznającym za bezskuteczną czynność prawną przeniesienia własności nieruchomości może domagać się ustanowienia hipoteki przymusowej na tej nieruchomości?

 

W ostatnim okresie – wobec rosnących zatorów płatniczych i nieuczciwych działań dłużników, „uciekających” z majątkiem przed wierzycielami – coraz większego znaczenia nabierają środki ochrony prawnej, mające na celu zniweczenie skutków takich nieuczciwych praktyk. Jednym z takich środków, po które dość często sięgają wierzyciele, jest skarga pauliańska, uregulowana w art. 527 i nast. k.c. Instytucja ta, wywodząca się jeszcze z prawa rzymskiego, jest przedmiotem dość licznych opracowań naukowych, jak również wypowiedzi Sądu Najwyższego. Analizie jednak w najszerszym zakresie poddawane są przesłanki skargi pauliańskiej, w mniejszym zaś stopniu – następstwa wyroku uwzględniającego taką skargę. Kwestia tej zresztą sam ustawodawca poświęcił zaledwie jeden przepis, tj. art. 532 k.c. Stosownie do jego treści, wierzyciel, względem którego czynność prawna dłużnika została uznana za bezskuteczną, może z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej dochodzić zaspokojenia z przedmiotów majątkowych, które wskutek czynność uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły. Na gruncie brzmienia tego przepisu, pojawia się pytanie, czy wierzyciel, który dysponuje prawomocnym wyrokiem uznającym za bezskuteczną czynność prawną przeniesienia własności nieruchomości dokonanej przez dłużnika z osobą trzecią może się także domagać ustanowienia hipoteki przymusowej na tej nieruchomości?

 

Zgodnie z art. 109 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jednolity: Dz.U. z 2013 r. poz. 707, zwanej dalej w skrócie „u.k.w.h.”) wierzyciel, którego wierzytelność jest stwierdzona tytułem wykonawczym, może na podstawie tego tytułu uzyskać hipotekę na wszystkich nieruchomościach dłużnika (hipoteka przymusowa). I jakkolwiek z brzmienia tego przepisu prima facie wynika, że hipotek przymusowa może być ustanowiona tylko na nieruchomości stanowiącej własność dłużnika osobistego wierzyciela, który nadto dysponuje tytułem wykonawczym stwierdzającym istnienie wierzytelności względem tegoż dłużnika, to jednak – w sytuacji będącej przedmiotem niniejszej analizy – ww. przepis należy interpretować z uwzględnieniem brzmienia art. 532 k.c. Na marginesie należy dodać, że również w kodeksie postępowania cywilnego brak jest przepisów, które wprost umożliwiałyby prowadzenie egzekucji w stosunku do składników majątku osoby trzeciej w przypadku uzyskania przez wierzyciela wyroku paulińskiego; uprawnienie wierzyciela w tym zakresie wywodzone jest również z art. 532 k.c. Zatem dla oceny, czy wierzyciel, który dysponuje prawomocnym wyrokiem uwzględniającym jego roszczenie o uznania za bezskuteczną czynności prawnej przeniesienia własności nieruchomości dokonanej przez dłużnika z osobą trzecią, może domagać się ustanowienia hipoteki przymusowej na tej nieruchomości, istotne znaczenie ma interpretacja art. 532 k.c. oraz analiza skutków wyroku pauliańskiego, w szczególności w zakresie relacji między wierzycielem a osobą trzecią.

 

Z art. 532 k.c. (który in extenso został już przytoczony powyżej) wynika, że w następstwie uwzględnienia przez sąd roszczenia pauliańskiego powstaje ex lege zobowiązanie osoby trzeciej, którego treść stanowi znoszenie, ścierpienie, czy nieprzeszkadzanie w egzekucji prowadzonej przez wierzyciela z przedmiotu majątkowego, który – na skutek czynności dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela – wyszedł z majątku dłużnika i znalazł się w majątku osoby trzeciej albo pozostał w jej majątku, mimo że powinien przejść do majątku dłużnika. Wierzyciel uprawniony jest do prowadzenia egzekucji z przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły, bez tytułu wykonawczego przeciwko osobie trzeciej. Postępowanie egzekucyjne jest bowiem prowadzone przeciwko dłużnikowi wierzyciela, a nie osobie trzeciej, która nie jest stroną postępowania egzekucyjnego. Zajęcie tych przedmiotów u osoby trzeciej jest możliwe, ponieważ w świetle wyroku wydanego w sprawie ze skargi pauliańskiej traktuje się je tak, jakby pozostawały one ciągle własnością dłużnika (zob. M. Pyziak-Szafnicka, Ochrona wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika Dom Wydawniczy ABC 1995, s. 5; też [w:] System prawa prywatnego. Tom 6. Prawo zobowiązań – część ogólna. Warszawa 2009, s. 1280; por. W. Popiołek [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, t. II, pod red. K. Pietrzykowskiego, Warszawa 2009, s. 223; P. Machnikowski (w:) Kodeks Cywilny. Komentarz, pod redakcją E. Gniewka, Warszawa 2008, s. 954).

 

Wobec powyższego, Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 13 kwietnia 2005 r., V CK 598/04 wskazał, że „…wspomniany obowiązek znoszenia egzekucji przez osobę trzecią odnosi się także do wpisu hipoteki przymusowej zwykłej. Przemawia za tym charakter wymienionej hipoteki, która pełni rolę - jak się powszechnie przyjmuje - szczególnego rodzaju środka egzekucyjnego w szerokim znaczeniu służącego zabezpieczeniu realizacji stwierdzonej tytułem wykonawczym wierzytelności. Nie podważa tego poglądu ugruntowane w judykaturze Sądu Najwyższego stanowisko, że hipoteka przymusowa nie może być wpisana, gdy dłużnik już utracił prawo własności nieruchomości (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2004 r., III CK 245/02 (OSP 2005, nr 5, poz. 3). Przytoczone stanowisko nie dotyczy bowiem wypadków, gdy czynność prawna dłużnika przenosząca własność nieruchomości - dokonania z pokrzywdzeniem wierzyciela - została uznana za bezskuteczną wobec niego.”

Dodać przy tym należy, że powyższy wniosek jest także zgodny z interpretacją art. 532 k.c., dokonaną zgodnie z regułą wnioskowań a maiori ad minus. Skoro bowiem wierzyciel, realizując uprawnienie wynikające z tego przepisu, może zastosować dalej idący środek egzekucyjny i doprowadzić do sprzedaży egzekucyjnej danego składnika majątku osoby trzeciej, to tym bardziej winien być uprawniony wykorzystać mniej uciążliwy dla osoby trzeciej środek i obciążyć ten składnik ograniczonym prawem rzeczowym w postaci hipoteki przymusowej.

 

Odmienny pogląd wyraził jednak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 maja 2012 r., IV CSK 560/11 r. (OSNC 2013/2/21). Zgodnie bowiem z tezą tego orzeczenia, prawomocny wyrok uwzględniający powództwo wierzyciela przeciwko dłużnikowi i osobie trzeciej na podstawie art. 527 k.c. – także łącznie z tytułem wykonawczym wydanym na rzecz wierzyciela przeciwko dłużnikowi – nie stanowi podstawy wpisu hipoteki przymusowej (art. 109 ust. 1 u.k.w.h.) na nieruchomości osoby trzeciej nabytej przez nią w wyniku czynności uznanej za bezskuteczną.

Z powyższym poglądem jednak nie sposób się zgodzić. Abstrahując już bowiem od kwestii, że uzasadnienie ww. postanowienia jest – przynajmniej w zakresie przedmiotowego problemu - niezwykle lapidarne (Sąd motywując przytoczoną wyżej tezę ograniczył się bowiem jedynie do wskazania, że, po pierwsze, hipotekę przymusową można ustanowić na nieruchomości stanowiącej własność dłużnika osobistego wierzyciela, a po drugie, prawomocny wyrok uzyskany w sprawie wszczętej skargą paulińska przeciwko osobie trzeciej upoważnia wierzyciela do prowadzenia egzekucji z przedmiotu czynności prawnej w celu ochrony wierzytelności przysługującej wobec dłużnika) i w ogóle nie odnosi się do argumentów przedstawionych w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2005 r., V CK 598/04, to przeciwko temu stanowisku przemawia co najmniej kilka dodatkowych argumentów.

I tak, m.in. w ogóle nie uwzględnia ono funkcji i celu akcji pauliańskiej. Jej istotą jest żądanie ubezskutecznienia w stosunku do wierzyciela czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z osobą trzecią, celem zaś skargi pauliańskiej jest umożliwienie wierzycielowi zaspokojenia się z majątku osoby trzeciej w zakresie, w jakim byłoby to skuteczne w stosunku do dłużnika, gdyby ten nie pozbył się swego majątku lub nie zrezygnował z jego powiększenia. Wyrok sądu uwzględniający powództwo stanowi materialnoprawną przesłankę powstania po stronie osoby trzeciej obowiązku takiego zachowania się, które pozwala wierzycielowi na uzyskanie tego, na co mógł liczyć w przypadku realizacji wierzytelności z majątku dłużnika. Niewątpliwym zaś jest, że w sytuacji, gdyby nieruchomość, będąca przedmiotem czynności dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela nadal pozostawałaby własnością jego dłużnika, mógłby on swobodnie doprowadzić do jej obciążenia hipoteką przymusową. Akceptacja stanowiska wyrażonego przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 maja          2012 r. oznaczałaby zatem, że odwrócenie negatywnych dla wierzyciela skutków ubezskutecznionej czynności prawnej – wbrew celom skargi paulińskiej – nie byłoby pełne, a tym samym nieuczciwy zamiar stron tej czynności – zostałby w pewnym stopniu osiągnięty. Nie ma przy tym żadnego usprawiedliwienia dla ochrony interesów osoby trzeciej, która wszak – jako działająca w złej wierze – jest współwinna wyrządzonej wierzycielowi szkody przez udaremnienie mu możliwości zaspokojenia, czy też obciążenia składnika majątku dłużnika.

Dodać przy tym należy, że obciążenie nieruchomości osoby trzeciej hipoteką przymusową może mieć dla wierzyciela istotne znaczenie. Po pierwsze, hipoteka taka zapewnia mu ochronę przed późniejszymi obciążeniami nieruchomości przez osobę trzecią. Zauważyć bowiem należy, że pierwszeństwo wierzyciela, o którym mowa w art. 532 k.c. nie ma charakteru bezwzględnego, gdyż nie wyłącza przepisów o pierwszeństwie praw ujawnionych w księdze wieczystej bądź w rejestrze, jak również przepisów o przywilejach określonych w art. 346 p.u.n.. Tym samym – bez ustanowienia stosownego zabezpieczenia hipotecznego na rzecz wierzyciela - osoba trzecia w łatwy sposób mogłaby ograniczyć lub nawet zniweczyć walor egzekucyjny nieruchomości, która była przedmiotem ubezskutecznionej czynności prawnej, a w konsekwencji całkowicie unicestwić cel actio pauliana. Po drugie, hipoteka przymusowa ustanowiona przed zajęciem nieruchomości w postępowaniu egzekucyjnym daje wierzycielowi pierwszeństwo zaspokojenia określone w art. 1025 § 1 pkt 5 k.p.c., które w szczególności może mieć istotne znaczenie w wypadku, gdyby bezskuteczność czynności prawnej została orzeczona także na rzecz innych wierzycieli dłużnika. Powszechnie bowiem w doktrynie przyjmuje się, że w sytuacji gdyby czynność prawna dłużnika została uznana za bezskuteczną względem kilku wierzycieli, pierwszeństwo zaspokojenia się przysługuje im w równym stopniu; powinno więc w takim wypadku nastąpić proporcjonalne zaspokojenie pretensji. Po trzecie wreszcie, wierzyciel nie zawsze jest zainteresowany prowadzeniem kosztownego postępowania egzekucyjnego z nieruchomości, lecz jego interes zostanie zaspokojony jedynie przez zabezpieczenie możliwość prowadzenia takiej egzekucji w przyszłości (co może mieć miejsce np. w sytuacji prowadzenia negocjacji z dłużnikiem co do spłaty wierzytelności).

W tym stanie rzeczy, nie powinno budzić wątpliwości, że również argumenty wynikające z wykładni funkcjonalnej przemawiają za dopuszczalnością ustanowienia przez wierzyciela hipoteki przymusowej na nieruchomości osoby trzeciej, która nabyła ją od dłużnika na podstawie czynności prawnej uznanej za bezskuteczną względem tego wierzyciela.

 

Na zakończenie należy jeszcze wskazać, że stanowisku temu nie zaprzecza również treść art. 65 ust. 1 i art. 68 ust. 1 u.k.w.h., z których wynika, że hipoteka zabezpiecza wierzytelność pieniężną, nie zaś obowiązek znoszenia egzekucji (art. 532 k.c.). Otóż, o ile nie budzi wątpliwości, że wierzycielowi dysponującemu wyrokiem pauliańskim nie przysługuje względem osoby trzeciej wierzytelność pieniężna, to zauważyć trzeba, że wyrok taki służy ochronie wierzytelności pieniężnej wierzyciela względem dłużnika (która zresztą winna być określona w orzeczeniu), a realizacja takiego wyroku następuje w trybie egzekucji świadczeń pieniężnych. Z powołanych zaś wyżej przepisów ustawy o księgach wieczystych i hipotece bynajmniej nie wynika, by hipoteka musiała zabezpieczać wierzytelność pieniężną wierzyciela względem właściciela nieruchomości.

 

           

 

Komentarze   

 
+1 #1 Anonim 2013-11-29 11:29
A tak widzi to zagadnienie Sąd Najwyższy http://www.sn.pl/sites/orzecznictwo/Orzeczenia3/II%20CSK%2017-13-1.pdf
Cytować
 

Dodaj komentarz


Kod antyspamowy
Odśwież

SZUKAJ